vele stemmen, één plek
Wachtlijsten: schaarste of zorgvuldigheid?
De roep om kortere wachttijden klinkt nobel, maar verbergt de vraag waar het echt om gaat: moet elke claim van dysforie sneller worden omgezet in hormonen of operaties?
Wat speelt er
Wie zich in Nederland aanmeldt voor transgenderzorg, wacht lang. In mei 2022 meldde minister Kuipers van VWS aan de Tweede Kamer, op basis van cijfers van de kwartiermaker transgenderzorg, dat de gemiddelde wachttijd voor psychologische transgenderzorg, waar ook de indicatiestelling voor hormonen en operaties plaatsvindt, was opgelopen van 96 naar 101 weken. Bij de umc's ging het om 110 weken voor volwassenen en 119 weken voor jongeren, bij ggz-aanbieders om 29 en 35 weken. Het aantal aanmeldingen steeg van 6.364 in juli 2021 naar 7.731 in januari 2022; omdat mensen zich op meerdere wachtlijsten inschrijven, was niet bekend om hoeveel unieke wachtenden het ging. De minister moedigde transgender personen aan om voor psychologische zorg naar een ggz-aanbieder te gaan (bron).
Belangenorganisatie Transvisie schreef in juli 2020 aan de minister dat volgens haar onnodig veel capaciteit van psychologen naar diagnostiek en indicatiestelling gaat, zonder bewezen meerwaarde voor selectie, besluitvorming of het voorkomen van spijt. Transvisie vroeg te onderzoeken of wetgeving kan verbieden dat een uitgebreide psychische evaluatie als algemene voorwaarde voor toegang tot zorg wordt gesteld (bron). Daarmee gaat het debat over wachtlijsten niet alleen over capaciteit, maar ook over de vraag of diagnostiek nodig is.
De achterliggende discussie is niet logistiek maar conceptueel: is dysforie een psychiatrische conditie die diagnostiek vereist, of een identiteitsdeclaratie die alleen administratieve verwerking nodig heeft?
Wat onderzoek toont
De Cass Review (2024), het onafhankelijke Engelse onderzoek naar genderzorg voor minderjarigen, beveelt aan dat elk kind en elke jongere die naar de NHS-genderzorg wordt verwezen een brede (holistische) beoordeling krijgt, inclusief screening op neurologische ontwikkelingsstoornissen zoals autisme en een beoordeling van de mentale gezondheid (aanbeveling 2, p. 29). Volgens clinici in het rapport kan een lange wachtlijst zelf een obstakel zijn voor een verkennend gesprek: tegen de tijd dat jongeren worden gezien, hebben ze vaak al besloten dat ze een hormonaal traject willen (p. 155). Het rapport beschrijft ook dat een aantal jongeren tijdens het wachten op de genderkliniek private zorg zocht, en dat gezinnen de risico's van niet-gereguleerde en mogelijk gevaarlijke hormonen via internet afwogen tegen de last van lang wachten; de Cass Review deelt de zorgen over niet-gereguleerde middelen en aanbieders (p. 43) (bron).
In januari 2021 beoordeelde de Engelse toezichthouder CQC de genderkliniek van de Tavistock als ontoereikend ("inadequate"). Naast de oplopende druk van de wachtlijst noemde de CQC problemen met de beoordeling van risico's, verschillen in klinische aanpak en het ontbreken van een duidelijke schriftelijke onderbouwing van beslissingen, zo vat de Cass Review samen (p. 79, bron).
Zweden en Finland kozen voor meer voorzichtigheid. Volgens de Cass Review adviseert de Zweedse richtlijn (2022), mede op basis van een eigen systematische review, medische behandeling alleen volgens de oorspronkelijke Nederlandse criteria en alleen in onderzoeksverband of in uitzonderlijke gevallen. De Finse richtlijn (2020) raadt uiterste voorzichtigheid aan met puberteitsremmers onder de 18 jaar en toediening onder supervisie van het nationale specialistische centrum (p. 132). Van alle beoordeelde richtlijnen kon het onderzoeksteam van de Universiteit van York alleen deze twee aanbevelen voor de praktijk (p. 27, bron).
Onze conclusie
Wachtlijsten oplossen door diagnostiek te skippen is geen zorgverbetering — het is een vermindering van zorgkwaliteit verkocht als toegankelijkheid. De juiste vraag is niet "hoe sneller", maar "hoe zorgvuldiger". Activistische klinieken zijn een symptoom van een falende uitgangspositie. De juiste oplossing is meer multidisciplinaire capaciteit, niet kortere protocollen.
Bronnen
- Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report.
- Minister van VWS (2022). Brief over transgenderzorg, 9 mei 2022, Kamerstuk 31 016, nr. 349.
- Transvisie (2020). Reactie op Kamerbrief Transgenderzorg, 1 juli 2020.