vele stemmen, één plek
DSM versus ICD: depathologisering of zorgontkenning?
De ICD-11 haalde "gender incongruence" uit het hoofdstuk over psychische aandoeningen, volgens de WHO om stigma te verminderen. Critici vragen of de psychiatrische beoordeling daarmee niet uit beeld raakt.
Wat speelt er
De DSM-5 van de American Psychiatric Association (2013) verving "gender identity disorder" door "gender dysphoria". Voor die diagnose moet het verschil tussen beleefd en toegewezen gender minstens zes maanden bestaan en klinisch significant lijden of beperkingen in het functioneren veroorzaken (bron). De ICD-11 van de WHO werd op 25 mei 2019 aangenomen door de Wereldgezondheidsvergadering en geldt sinds 1 januari 2022 (bron). Zij verving "transseksualisme" en "genderidentiteitsstoornis van de kindertijd" door "genderincongruentie" en verplaatste die van het hoofdstuk "Mental and behavioural disorders" naar het nieuwe hoofdstuk "Conditions related to sexual health". De WHO schrijft dat dit de huidige kennis weerspiegelt dat transgenderidentiteiten geen psychische aandoening zijn, en dat zo'n classificatie veel stigma kan veroorzaken (bron).
Anders dan de DSM-5 vraagt de ICD-11 geen lijden (dysforie) voor de diagnose. Genderincongruentie bij adolescenten en volwassenen kan pas na het begin van de puberteit worden vastgesteld; bij kinderen moet de incongruentie ongeveer twee jaar bestaan, en gedrag of voorkeuren die niet bij het geslacht passen zijn alleen geen grond voor de diagnose (bron).
De classificatie heeft praktische gevolgen. De APA schrijft dat mensen een diagnose nodig hebben om medische behandeling vergoed te krijgen, en dat de werkgroep vreesde dat schrappen als psychiatrische diagnose de toegang tot zorg in gevaar zou brengen (bron). De WHO houdt genderincongruentie om dezelfde reden in de ICD-11: opname moet de toegang tot zorg en de vergoeding door zorgverzekeringen waarborgen (bron).
Wat onderzoek toont
Psychiater Stephen Levine (2021) beschrijft de verplaatsing in de ICD-11 en schrijft dat voorstanders ermee zelfhaat en discriminatie willen verminderen. Zijn kritiek, vertaald: institutionele verklaringen van normaliteit zijn niet vergezeld gegaan van het bewijs daarvoor. Hij vindt het relevant en ethisch om te onderzoeken welke krachten iemand ertoe hebben gebracht een nieuwe identiteit aan te nemen, en beschrijft een brede beoordeling van adolescenten (bron).
De Cass Review (2024) schrijft dat de ICD-11 heeft geprobeerd genderdiversiteit te depathologiseren, en dat de DSM-5 het meest gebruikte kader is om genderdysforie vast te stellen. Richtlijnen geven volgens de Universiteit van York geen eenduidige voorkeur voor een van beide; in de praktijk en in onderzoek wordt de DSM-5-diagnose vaker gebruikt. Bij de jongeren die nu worden verwezen ziet de Review een complexer beeld, met veel neurodiversiteit en/of bijkomende psychische problemen. Andere diagnoses werden in de onderzochte studies niet consequent vastgelegd. De Review beveelt daarom een brede beoordeling aan, met screening op autisme en andere ontwikkelingsstoornissen en een beoordeling van de psychische gezondheid (bron).
Lisa Littman (2018) ondervroeg 256 ouders van jongeren bij wie genderdysforie volgens hen plotseling was ontstaan; volgens die ouders had 62,5 procent al eerder minstens één psychische of ontwikkelingsdiagnose (bron). In een correctie uit 2019 benadrukt het tijdschrift dat dit een onderzoek naar waarnemingen van ouders is dat hypothesen oplevert: "rapid-onset gender dysphoria" is geen formele diagnose en het verschijnsel is hiermee niet gevalideerd (bron).
Onze conclusie
Een classificatie die genderincongruentie niet meer als psychische aandoening ziet, mag er niet toe leiden dat psychische problemen buiten beeld blijven. Depathologisering zonder diagnostische infrastructuur is geen emancipatie maar verwaarlozing. Elke jongere verdient de brede beoordeling die de Cass Review aanbeveelt. Diagnostiek hoort terug naar de psychiatrische as.
Bronnen
- APA (2013). DSM-5: Gender Dysphoria (factsheet).
- WHO (2019). World Health Assembly Update, 25 May 2019; Gender incongruence and transgender health in the ICD.
- Levine, S. (2021). Reflections on the Clinician's Role with Individuals Who Self-identify as Transgender. Archives of Sexual Behavior.
- Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report.
- Littman, L. (2018). Parent reports of adolescents and young adults perceived to show signs of a rapid onset of gender dysphoria. PLOS ONE; correctie 2019.