Klokkenluiders in de genderzorg — Londen, de VS en de koerswijziging in Zweden

Tussen 2018 en 2024 maakten clinici en oud-medewerkers van genderklinieken in Engeland en de Verenigde Staten openbaar wat ze hadden meegemaakt. Hun verhalen gaan over druk om snel mee te gaan in een medische behandeling en over te weinig aandacht voor de toestemming van ouders en voor andere problemen van de jongeren.

Het gaat vooral om de Gender Identity Development Service (GIDS) van de Tavistock and Portman NHS Foundation Trust in Londen, het Washington University Transgender Center in St. Louis en het ziekenhuisconcern MultiCare in de Amerikaanse staat Washington. In Zweden veranderde het Karolinska-ziekenhuis in Stockholm in dezelfde periode zijn beleid voor minderjarigen.

Tavistock — de eerste publieke breuk

Begin 2018 benaderden tien bezorgde medewerkers van GIDS David Bell, psychiater en vertegenwoordiger van het personeel in de raad van governors van de trust. Bell schreef daarover in 2018 een rapport voor de governors; in februari 2019 lekte dat rapport uit naar de pers (bron). In diezelfde maand trad psychoanalyticus Marcus Evans af als governor van de trust. Hij zei tegen de BBC dat de druk van het kind, het gezin, leeftijdsgenoten en pro-translobby's clinici ertoe kan brengen mee te gaan in een snelle oplossing (bron).

Sonia Appleby, maatschappelijk werker en de aangewezen safeguarding lead voor kinderen binnen de trust, meldde zorgen over de kinderbescherming binnen GIDS. Een medewerker van GIDS vertelde haar in mei 2018 onder meer dat puberteitsremmers te vroeg werden ingezet en dat sommige medewerkers bang waren zulke punten binnen de trust te melden. In 2021 oordeelde de arbeidsrechter dat de trust Appleby had benadeeld omdat ze aan de bel had getrokken; ze kreeg 20.000 pond schadevergoeding (bron).

Het medische dossier over puberteitsremmers — werking, risico's en de internationale heroverweging — staat op puberteitsremmers.nl.

Hun getuigenissen zijn samengebracht in het overzicht van klokkenluiders in de Tavistock en Zweden. Journalist Hannah Barnes beschreef de geschiedenis van GIDS in het boek Time to Think, dat op 23 februari 2023 verscheen. Volgens de recensie in The Sunday Times is het boek gebaseerd op honderden uren interviews met oud-clinici en patiënten (bron). De onafhankelijke Cass Review naar de genderzorg voor kinderen en jongeren was toen al in 2020 door NHS England ingesteld (bron).

Karolinska — de koerswijziging in 2021

In Zweden besloot het Astrid Lindgren-kinderziekenhuis van het Karolinska in maart 2021 dat jongeren onder de 16 geen puberteitsremmers of cross-sekshormonen meer krijgen, en dat behandeling van 16- tot 18-jarigen alleen nog mag binnen onderzoek dat de Zweedse ethische toetsingscommissie heeft goedgekeurd. Het besluit ging in op 1 april 2021. Het ziekenhuis wees daarbij op een kennisoverzicht van het Zweedse beoordelingsinstituut SBU uit december 2019, dat weinig bewijs vond over de gevolgen op lange termijn, en op de Britse uitspraak in de zaak-Bell van december 2020 (bron).

In februari 2022 volgde Socialstyrelsen, de Zweedse nationale gezondheidsautoriteit. Haar conclusie: de risico's van puberteitsremmers en genderbevestigende hormonen voor jongeren onder de 18 wegen op dit moment zwaarder dan het mogelijke nut voor de groep als geheel. Socialstyrelsen wees ook op de sterke stijging van het aantal nieuwe diagnoses genderdysforie tussen 2008 en 2018, vooral bij 13- tot 17-jarigen die bij de geboorte als meisje waren geregistreerd (bron). De Nederlandstalige reconstructie van de Karolinska-stop staat op transspijt.nl.

De Verenigde Staten — Jamie Reed en Tamara Pietzke

In februari 2023 maakte de procureur-generaal van Missouri een beëdigde verklaring openbaar van Jamie Reed, die van 2018 tot november 2022 als case manager werkte bij het Washington University Transgender Center in St. Louis. Daarin stelt ze dat het centrum puberteitsremmers en cross-sekshormonen gaf zonder volledige geïnformeerde toestemming van de ouders, dat ze letsel door medicatie zag en dat bijwerkingen niet werden bijgehouden nadat kinderen het centrum hadden verlaten. Haar verhaal verscheen ook in The Free Press. De procureur-generaal was al een onderzoek naar het centrum begonnen; Washington University liet weten de beschuldigingen te onderzoeken (bron).

Op 5 februari 2024 publiceerde The Free Press het verhaal van Tamara Pietzke, die zes jaar als therapeut bij MultiCare werkte en daar half januari 2024 vertrok. Ze schrijft dat haar leidinggevenden haar de boodschap gaven dat ze een jongere met genderdysforie als transgender moest bevestigen en zelfs het begin van een medische transitie moest goedkeuren, ongeacht de voorgeschiedenis of andere psychische problemen (bron).

Wat de getuigenissen gemeen hebben

In deze verhalen komen twee punten terug: druk om snel mee te gaan in een medische behandeling (Evans, Pietzke) en te weinig aandacht voor de toestemming van ouders of voor andere problemen van de jongere (Reed, Pietzke). Het blijven ervaringen van individuele medewerkers. In de zaak-Appleby deed de rechter uitdrukkelijk geen uitspraak over de juistheid van de behandelingen bij GIDS, alleen over hoe Appleby was behandeld (bron).

Tavistock GIDS — sluiting en gevolgen

NHS England heeft GIDS gecontroleerd gesloten. Sinds april 2024 werken twee nieuwe nationale diensten voor kinderen en jongeren in Londen en Noordwest-Engeland, die eerst de jongeren opvingen die van de gesloten Tavistock-dienst overkwamen. Het eindrapport van de Cass Review verscheen in april 2024. NHS England stelde een nieuw beleid vast dat het voorschrijven van puberteitsremmers aan jongeren onder de 18 met genderdysforie niet meer toestaat, vanwege het beperkte bewijs over veiligheid, risico's, voordelen en uitkomsten, en zet een klinische studie naar puberteitsremmers op (bron). De analyse van de Tavistock-sluiting en de gevolgen gaat daar verder op in.

Nederland — het Dutch Protocol

Het Dutch Protocol, de Nederlandse aanpak met puberteitsremmers, wordt in andere landen vaak aangehaald. De Gezondheidsraad stelde in juni 2026 vast dat de aanpak in de internationale praktijk niet altijd overeenkomt met het huidige Nederlandse zorgmodel, en dat de nieuwe inrichting van de zorg in Engeland en Zweden nu veel meer op de Nederlandse aanpak lijkt. De raad noemt de transgenderzorg voor jongeren in Nederland zorgvuldig ingericht (bron).

Tegelijk schrijft de Gezondheidsraad dat de bewijskracht voor de gevonden effecten laag tot zeer laag is, dat de effecten van behandeling op cognitie en vruchtbaarheid nog onvoldoende zijn onderzocht en dat gegevens over de lange termijn ontbreken. Ook het aantal mensen met spijt is volgens de raad niet goed vast te stellen, door de vaak korte follow-up en de grote uitval in studies (bron).